نازل شد و دستور فوق را آورد ، از آن به بعد پيامبر به او فرمود : تو « زيد بن حارثه » اى ، و مردم او را « مولى رسول اللَّه » مىخواندند ( 1 ) . و نيز گفته‌اند كه : « ابو حذيفة » غلامى به نام « سالم » داشت ، او را آزاد كرد ، و فرزند خود ناميد ، هنگامى كه آيه فوق نازل شد او را به نام « سالم » مولى ابى حذيفه ناميدند ( 2 ) . ولى از آنجا كه گاه انسان بر اثر عادت گذشته ، يا سبق لسان ، و يا اشتباه در تشخيص نسب افراد ، ممكن است كسى را به غير پدرش نسبت دهد و اين از حوزه اختيار انسان بيرون است ، خداوند عادل و حكيم ، چنين كسى را مجازات نخواهد كرد ، لذا در ذيل آيه مىافزايد : « هر گاه خطايى در اين مورد مرتكب شويد گناهى بر شما نيست » ( * ( وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِه ) * ) . « ولى آنچه را از روى عمد و اختيار مىگوئيد مورد مجازات قرار خواهد گرفت » ( * ( وَلكِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ ) * ) ( 3 ) . « و هميشه خداوند ، غفور و رحيم است » ( * ( وَكانَ اللَّه غَفُوراً رَحِيماً ) * ) . گذشته‌ها را بر شما مىبخشد ، سهو و نسيان و اشتباه و خطا را مورد عفو قرار مىدهد ، اما هر گاه بعد از نزول اين حكم ، از روى عمد و اختيار مخالفت كنيد و افراد را به غير نام پدرانشان بخوانيد ، و رسم نادرست « پسرخواندگى » و « پدرخواندگى » را ادامه دهيد خداوند بر شما نخواهد بخشيد . بعضى از مفسران گفته‌اند : موضوع خطا شامل مواردى مىشود كه انسان

--> ( 1 ) « روح المعانى » جلد 21 صفحه 131 ذيل آيه مورد بحث . ( 2 ) « روح البيان » ذيل آيه مورد بحث . ( 3 ) مفسران گفته‌اند كلمه « ما » در اينجا « موصوله » است و از نظر اعراب ، « مبتدا » است و « خبر » آن محذوف است ، و در تقدير چنين بوده : « لكن ما تعمدت قلوبكم فانكم تؤاخذون به » .